Bombay Durpun - परदेशी शिक्षणात घट; दोन वर्षांत २.८२ लाख विद्यार्थ्यांची संख्या कमी

केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाने संसदेत सादर केलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणाऱ्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या दोन वर्षांच्या कालावधीत २ लाख ८२ हजाराने घटली आहे. ही घट भारतातील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक पसंतीत होत असलेल्या मोठ्या बदलाचे दर्शन घडवते. २०२३ मध्ये ९ लाख ८ हजार विद्यार्थी परदेशात गेले होते, तर २०२५ मध्ये ही संख्या ६ लाख २६ हजारांवर आली आहे.

या घटीमागे अनेक प्रमुख कारणे जबाबदार आहेत. परदेशातील शिक्षणासाठी लागणारा वाढता खर्च, विद्यार्थी व्हिसा आणि स्थलांतरविषयक नियमांमधील कडवटपणा, तसेच विविध देशांतील भू-राजकीय अस्थिरता यांचा यात मोठा वाटा आहे. याशिवाय, परदेशी विद्यापीठांनी भारतात सुरू केलेल्या शैक्षणिक अभ्यासक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना देशात राहूनही आंतरराष्ट्रीय शिक्षणाचे लाभ मिळत आहेत, ज्यामुळे परदेशात जाण्याची गरज कमी झाली आहे.

केंद्रीय मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, २०२३ मध्ये उच्च शिक्षणासाठी परदेशात गेलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या ९ लाख ८ हजार होती. त्यानंतर २०२४ मध्ये ही संख्या घटून ७ लाख ७० हजार झाली. २०२५ मध्ये आणखी घट नोंदवली गेली असून, परदेशात जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या ६ लाख २६ हजारांवर आली आहे. दोन वर्षांच्या कालावधीत २ लाख ८२ हजार विद्यार्थ्यांची घट झाली आहे.

परदेशातील शिक्षणासाठी प्रवेश मिळविण्याबरोबरच शिक्षणानंतर तेथे नोकरी मिळविण्याच्या संधी हा भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचा निकष असतो. मात्र, कॅनडा, ब्रिटन आणि ऑस्ट्रेलियासह अनेक देशांनी विद्यार्थी व्हिसा आणि स्थलांतरविषयक नियम अधिक कठोर केले आहेत. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर नोकरी करण्यासाठी मिळणाऱ्या परवानगीवरही विविध मर्यादा आल्या आहेत. त्यामुळे परदेशात शिक्षण घेऊन तेथेच करिअर करण्याच्या नियोजनावर परिणाम होत आहे.

परदेशी शिक्षणाबाबत विद्यार्थ्यांच्या बदलत्या भूमिकेचे चित्र 'एमेरिटस'च्या 'इंडिया जनरेशन झेड आउटलुक २०२६' या अहवालातूनही स्पष्ट झाले आहे. परदेशात शिक्षण घेण्याचा विचार केलेल्या ४८ टक्के विद्यार्थ्यांचा मागील वर्षभरात परदेशात जाण्याबाबतचा कल कमी झाला आहे. तसेच उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाण्याच्या तयारीत असलेल्या ६९ टक्के विद्यार्थ्यांनी व्हिसासंबंधित अनिश्चितता टाळण्यासाठी भारतातील आंतरराष्ट्रीय अभ्यासक्रमांना पसंती दिल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी लागणारा खर्च, निवासाची व्यवस्था आणि सुरक्षिततेचे प्रश्न लक्षात घेता भारतातील उच्च शिक्षणाचे पर्याय विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरत आहेत. परदेशी विद्यापीठांनी भारतात सुरू केलेले अभ्यासक्रम, आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक सहकार्य आणि देशातील उच्च शिक्षण संस्थांचा वाढता विस्तार यामुळे विद्यार्थ्यांना देशात राहूनही आंतरराष्ट्रीय अभ्यासक्रमांचे शिक्षण घेण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे.

भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (आयआयटी), भारतीय व्यवस्थापन संस्था (आयआयएम) आणि भारतीय विज्ञान संस्था (आयआयएस) यांसारख्या संस्थांनी जागतिक क्रमवारीत मिळवलेले स्थान आणि शैक्षणिक गुणवत्तेतील सुधारणा यांचाही विद्यार्थ्यांच्या निवडीवर परिणाम होत असल्याचे उच्च शिक्षणातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने स्पष्ट केले. परदेशातील विद्यापीठांमध्ये प्रवेश घेण्याऐवजी भारतातील शैक्षणिक संस्थांना पसंती देणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे प्रमाण वाढत आहे.

या सर्व घटनाक्रमामुळे भारतीय उच्च शिक्षण व्यवस्थेतील बदल आणि परदेशी शिक्षणाच्या कमी होत्या आकर्षणाचे चित्र स्पष्ट होते. विद्यार्थ्यांच्या पसंतीत होत असलेला हा बदल भारतातील शैक्षणिक संस्थांसाठी संधी निर्माण करणारा असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

M.Arya--BD